Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan'ın Vefatının 49. Yıl Dönümü

Büyük Türk Tarihçisi, Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan vefatının 49. yıl dönümünde anılıyor.

Kurultay

Büyük Tarihçi Ord. Togan'ın Vefatının 49.Yılı

Başkurdistan'ın son Cumhurbaşkanı, Umumî Türk Tarihinin kurucusu, büyük ilim adamı, Genel Türk Tarihi hakkında yaptığı çalışmalar ile Türkiye'de otorite hâline gelmiş, Türk Tarihçiliğine büyük hizmetler yapmış büyük Türk Tarihçisi Ord. Prof. Dr.  Zeki Velidî Togan, vefatının 49. yıl dönümünde anılıyor. 
 

ORD. PROF. DR. ZEKİ VELİDİ TOGAN KİMDİR?

Başkurdistan'ın İsterlitamak'a bağlı Küzen Köyü'nde 10 Aralık 1890 tarihinde  doğan Başkurt Türk'ü Zeki Velidî Togan, ilk medrese tahsilini yaparken bir yandan da özel Rusça dersleri alıyordu. Öğretmen olan annesinden Farsça öğrenmeyi de ihmal etmiyor, 1902 yılında orta tahsil için Ütek'e bulunan dayısı Habib Neccar'ın medresesine gidiyor. Buradaki öğrenimi sırasında Arapça dersleri alarak dil bilgisini geliştiriyor.
1908'de köyünden  Kazan'a gelip burada özel dersler aldı. Bu arada Katanov ve Aşmarin gibi bilginlerle tanıştı. 1909 yılında mezun olduğu Kasımiye Medresesi'ne "Türk tarihi ve Arap edebiyatı tarihi muallimi" oldu. 4 yıl süren bu öğretmenliği sırasında 1911 sonlarında yayınladığı Türk ve Tatar Tarihi adlı kitabı sayesinde meşhur olmaya başladı. Bu eserin iyi yankıları sayesinde Kazan Üniversitesi Arkeoloji ve Tarih Cemiyeti'ne üye seçildi.


AKADEMİK ÇALIŞMALARI VE ESERLERİ
1913 yılında Fergana'ya, 1914 yılında Buhara'ya araştırmalar yapmak için gönderildi. Fergana'da Yusuf Has Hacip'in 11. yüzyıla ait Kutatgu Bilig adlı eserinin bir el yazması nüshasını buldu. Bu seyahat neticelerine ait hazırlamış olduğu raporlar başta Petersburg Arkeoloji Cemiyeti olmak üzere Kazan ve Taşkent Arkeoloji cemiyetleri mecmualarında yayınlandı. 
Prof. Katanov'un şimdi İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsünün esas nüvesini teşkil edecek kitaplarının Türkiye'ye gönderilmesine vesile oldu.


SİYASİ HAYATI
Petersburg'a, Rus Millet Meclisi Duma'da Ufa Müslümanlarının temsilcisi olarak bulunmak üzere gitti. Bilimsel çalışmalarına siyasî çalışmalarını da eklemiş oluyordu. Bu sırada Bolşevik İhtilâli patlak verince o da Türklerin durumunun düzelmesi için mücadeleye girişti.


Bolşevik İhtilâli'nden 22 gün sonra 29 Kasım 1917 tarihinde Başkurdistan ilinin muhtariyeti ilan edildi. Orenburg'u 18 Şubat 1918 tarihinde işgal eden Bolşevikler onu tutukladılarsa da 7 Haziran 1918 tarihinde hapisten kaçtı. Başkurt hükümeti kurulduğunda Togan, harbiye nazırı oldu. Bundan sonra Lenin, Stalin ve Troçki ile defalarca görüştü fakat olumlu sonuç alamayınca Türkistan'a çekilip orada mücadeleye devam etme kararını verdi.

KORBAŞILAR (BASMACI) HAREKETİ
Türkistan Millî Özerk Hükûmetinin bastırılmasından sonraki Korbaşılar (Basmacı) Hareketi'nin içinde bulundu.1920-23 yıllarında Türkistan'da amansız bir mücadeleye giriştiyse de başarılı olamadı. Türkistan Millî Birliği'nin kurucusu ve ilk başkanıdır.


TÜRKİYE'YE GELİŞ
Paris, Londra ve Berlin'deki birçok Orta Asya tarihçisi onunla çalışmak istemesine rağmen, devrin Türkiye Millî Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi, Fuad Köprülü, Yusuf Akçura gibi önemli isimlerin istekleri ile Türkiye'den davet aldı.


20 Mayıs 1925 tarihinde geldiği Türkiye'de, Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Encümenine tayin edilmiştir.

O zamanki Ankara'nın kitap açısından yetersiz olması yüzünden kendi isteği ile İstanbul Darülfünunu Türk Tarihi Müderris Muavinliği'ne tayin edildi.

Bundan sonra İstanbul ve Anadolu kütüphanelerinde hummalı çalışmalarına başladı fakat 1932 yılında I. Türk Tarih Kongresi'nde tıp doktoru Reşit Galip'in sunduğu Orta Asya'da iç deniz olduğu ve bunun sonradan kuruduğu konusu hakkındaki tebliğini eleştirince, Togan aleyhine bir kamuoyu oluştu. Kendisine takınılan bu kötü tutum üzerine ülkeyi terk etme kararını verdi.


AVRUPA YILLARI
8 Temmuz 1932 tarihinde istifa ederek Viyana'ya gitti. 1935 senesinde Viyana Üniversitesi'nden felsefe doktoru unvanı aldı. 1935-1937 yılları arasında Bonn Üniversitesi'nde, 1938-1939 yılları arasında Göttingen Üniversitesi'nde profesör olarak ders verdi.


TÜRKİYE'YE 2. DÖNÜŞ VE ''TÜRKLÜK SUÇU''
1939 yılında millî eğitim bakanının daveti üzerine tekrar Türkiye'ye geldi, İstanbul Üniversitesi'nde Umumî Türk Tarihi Kürsüsünü kurdu.


İkinci Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru 1944 yılında, Türkiye'de Sovyetler aleyhine faaliyet ve Turancılık suçundan tutuklanıp mahkeme edildi. Bu Irkçılık-Turancılık Davası sonucunda 10 yıl hapse mahkûm edildiyse de askerî mahkeme kararı bozdu ve Togan beraat etti.

1948 yılında yeniden döndüğü üniversitedeki görevine ölümüne kadar devam etti. 1951 yılında İstanbul'da toplanan XXI. Müsteşrikler Kongresi'ne başkanlık etti. Bu onun bilimsel alandaki şöhretini çok daha artırdı. 1953 yılında İstanbul Üniversitesi'nde İslam Tetkikleri Enstitüsü'nü organize etti. 1967 yılında kendisine Manchester Üniversitesi tarafından bir onur doktorası verildi.

Zeki Velidi Togan 26 Temmuz 1970'te İstanbul'da vefat etti.

(Sankt-Peterburg'daki Petersburg Üniversitesi bahçesinde dikili, Zeki Velidi Togan anıtı bulunmaktadır.)
 

Facebook sayfamızı beğenin, takipte kalın...

Yorumlar